Absente reo

Pod nieobecność pozwanego

 

Absolutus sententia iudicis praesumitur innocens

Uwolniony na mocy wyroku sądowego uchodzi za niewinnego

 

Abusus non tollit usum

Nadużycie nie wyklucza (prawa) korzystania (z tego uprawnienia)

 

Accusare nemo se debet

Nikt nie musi oskarżać samego siebie

 

Acta probant se ipsa

Czyny mówią (świadczą) same za siebie

 

Actio personalis moritur cum persona

Skarga osobista (wymierzona przeciw konkretnej osobie) ginie wraz z osobą

 

Actor venire debet instructior quam reus

Powód powinien przyjść (do sądu) lepiej przygotowany niż pozwany

 

Actore non probante reus absolvitur

Gdy powód nie udowodni swoich roszczeń, pozwany zostaje zwolniony (od zarzutu)

 

Actori incumbit probatio

Na powodzie spoczywa obowiązek przeprowadzenia dowodu

 

Actor sequitur forum rei

Dla powoda sądem właściwym jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego

 

Ab inito semper nullum

(Co jest) od początku nieważne, zawsze (jest) nieważne

 

Ad ea, quae frequentius accidunt, iura adaptantur

Prawa dostosowane są do tych przypadków, które zdarzają się bardzo często

 

Adoptio naturam imitatur

Adopcja (przysposobienie) naśladuje naturę

 

Aequitas non facit ius, sed iuri auxiliatur

Słuszność nie stanowi prawa, lecz prawo wspomaga

 

Aequitas sequitur legem

Sprawiedlwość idzie za prawem

 

Agendo nemo causam sutam facit deteriorem

Nikt nie pogarsza swej sprawy przez wystąpienie ze skargą

 

Ambulatoria est viluntas defuncti usque ad vitae supremum exitum ( Ambulatoria est voluntas testatoris usque ad mortem )

Wola spadkodawcy (testatora) może być zmieniona aż do ostatniej chwili (jego) życia (aż do śmierci)

 

Argumenta non numeranda, sed ponderanda sunt

Dowodów nie należy liczyć, należy je ważyć

 

Audiatur et altera pars

Niechaj będzie wysłuchana i druga strona

 

Benignius leges interpretandae sunt, quo voluntas earum conservetur

Ustawy powinny być interpretowane szerzej, aby została zachowana ich wola

 

Bis de eadem re agere non licet

Nie wolno procesować się dwa razy w tej samej sprawie

 

Bona fides praesumitur

Domniemywa się istnienie dobrej wiary

 

Casum senit dominus

Właściciel odczuwa (boleśnie) przypadkowe zdarzenie (Właściciel ponosi skutki zdarzenia przypadkowego)

 

Clara non sunt interpretanda

Jasne (przepisy) nie wymagają interpretacji

 

Cessante ratione cessat et lex ipsa

Gdy istnieje podstawa (wydania ustawy), traci moc i sama ustawa

 

Cogitationis poenam nemo patitur

Nikt nie ponosi kary za (swoje) myśli

 

Commodum eius esse debet, cuius periculum

Do tego powinien należeć zysk, czyje jest ryzyko

 

Concordia civium murus urbium

Zgoda obywateli murem (obronnym) miast

 

Corruptissima re publica plurimae leges

W najbardziej skorumpowanym państwie najwięcej praw (Im większy nieład w państwie, tym liczniejsze ustawy)

 

Confessus pro iudicato est

Kto uznał powództwo, uważany jest za zasądzonego

 

Consensus facit nuptias

Do zawarcia małżeństwa potrzebne jest zgodne oświadczenie woli (dosł. Zgoda czyni małżeństwo)

 

Consuetudo pro lege servatur

Zwyczaj jest traktowany jak prawo

 

Crimen grave non potest esse impunibile

Ciężkie przestępstwo nie może pozostać bez kary

 

Crimina morte extinguuntur

Przestępstwa wygasają ze śmiercią (sprawcy)

 

Cuius est solaum, eius est usque ad coelum

Komu przypada grunt, temu przypada (i nad gruntem) aż po niebo

 

Culpa caret, qui scit, sed prohibere nonpotest

Nie można obarczać winą tego, kto (wprawdzie) wie, lecz nie może zapobiec

 

Cum in testamento ambigue scriptum est, benigne interpretari debet

Gdy w testamencie zapisano coś niejasno, należy interpretować przychylnie

 

Damnum aut casu fit aut culpa

Szkoda powstaje albo ze zdarzenia przypadkowego albo na skutek przewinienia

 

Delegata potestas non potest delegari

Władza przekazana nie może być przekazywana

 

Delicta parentum liberis non nocent

Czyny bezprawne rodziców nie przynoszą szkody dzieciom

 

De maiore et minore non variant iura

Prawa nie zmieniają się w zależnośći od większego lub mniejszego (znaczenia osoby)

 

De minimis non curat lex

Ustawa nie troszczy się o drobiazgi

 

Dies a media nocte incipit et sequentis noctis media parte finitur

Dzień zaczyna się (mierzy się) od północy (dosł: od środka nocy) do północy

 

Dormiunt aliquando leges, numquam moriuntur

Ustawy niekiedy drzemią, ale nigdy nie umierają

 

Fiscus non erubescit

Skarb państwa nie rumieni się (nie wstydzi się)

 

Ex iniuria non oritur ius ( Ex iniuria ius non oritur )

Z bezprawia nie wywodzi się prawo

 

Expedit rei publicae, ne quis re sua male utatur

W interesie państwa leży, by nikt nie używał źle swojej rzeczy

 

Exsecutio iuris non habet iniuriam

Wykonywanie prawa nie jest bezprawiem

 

Facta non praesumuntur, sed probantur

Okoliczności faktycznych nie domniemywa się, lecz udowadnia (wymagają udowodnienia)

 

Facta probantur, iura novit curia

Okoliczności faktyczne udowadnia się (należy udowodnić), a prawo (przepisy prawne) zna sąd

 

Fatetur facinus, qui iudicium fugit

Przyznaje się do czynu (występku), kto unika sądu

 

Dulce et decorum est pro patria mori

Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę

 

Fraus est fraudem celare

Oszustwem jest ukrywać oszustwo

 

Frangenti fidem non est fides servanda

Nie należy dawać wiary temu, kto popełnia wiarołomstwo

 

Frustra legis auxilium quaerit, qui in legem committit

Nadaremnie szuka oparcia w prawie ten, kto je gwałci

 

Honos habet onus

Zaszczyt nakłada ciężar (Sława niesie brzemię)

 

Ignoranta iuris nocet

Nieznajomość prawa szkodzi (nie jest usprawiedliwieniem)

 

In criminalibus probationes debent esse luce clariores

W sprawach karnych dowody powinny być jaśniejsze od światła

 

In dubio reo ( scil. iudicandum est )

W (razie) wątpliwości należy orzekać na korzyść pozwanego

 

Inicua numquam regna perpetuo manent

Niegodziwe (niesprawiedliwe) rządy nie trwają nigdy wiecznie

 

Iniuriam qui factures est, iam facit

Kto ma zamiar wyrządzać krzywdę, już krzywdzi

 

In legibus fundamentum rei publicae

Prawa są ostoją państwa (dosł. W prawach podstawa Rzeczypospolitej)

 

In pari causa melior est conditio possidentis

W jednakowej sytuacji lepsza jest pozycja posiadacza

 

In pari causa possessor potior haberi debet

W równym położeniu za lepszego można uznać posiadacza

 

In testamentis plenius voluntates, testantium interpretantur

Wolę testatorów (sporządzających testament) interpretuje się jak najpełniej

 

Inaudita causa quamquam damnari aequitatis ratio non patitur

Poczucie słuszności nie pozwala na skazanie kogokolwiek bez wysłuchania jego sprawy

 

Inde datae leges, ne fortior omnia posset

Po to zostały dane prawa, aby silniejszy nie mógł wszystkiego

 

Intetr arma silent leges

Wśród szczęku oręża (podczas wojny) milczą prawa

 

Interest rei publicze, ne maleficia remaneant impunita

W interesie państwa leży, aby czyny bezprawne nie pozostały bez kary

 

Inveterata consuetudo pro lege custoditur

Dawny, zakorzeniony zazwyczaj przestrzegany jest jak prawo (na równi z ustawą)

 

Is fecit, cui prodest

Ten uczynił, komu (to) przynosi korzyść

 

Iura non in singulas personas, sed generaliter constituuntur

Praw nie ustanawia się dla poszczególnych osób, lecz dla ogółu

 

Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non leadere, suum cuique tribuere

Oto są nakazy (zasady) prawa: żyć uczciwie, drugiego nie krzywdzić, każdemu oddać to, co mu się należy

 

Iuris prudenta est divinarum atque humanagrum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia

Wiedza prawnicza jest znajomością spraw boskich i ludzkich, rozumieniem tego, co dobre i słuszne

 

Ius est ars boni et aequi

Prawo sztuką (stosowania) tego, co dobre i słuszne

 

Ius publicum privatorum pactis mutari non potest

Prawo publiczne nie może być zmienione umowami osób prywatnych

 

Iustia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribiendi

Sprawiedliwość to stała i niezmienna wola oddania każdemu tego, co mu się należy

 

Iustitia fundamentum regnorum

Sprawiedliwość jest podstawą rządów (panowania)

 

Iustitia non debet claudicare

Wymiar sprawiedliwości nie powinien niedomagać

 

Iustitia non novit patrem nec matrem, solam veritatem spectat

Sprawiedliwość nie zna ojca ani matki, ma wzgląd jedynie naprawdę

 

Leges ab omnibus intellegi debent

Ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich

 

Legibus idcirco omnes servimus, ut liberi esse possimus

Dlatego wszyscy służymy prawu, żebyśmy mogli być wolnymi (obywatelami)

 

Legem brevem esse oportet, quo facilius ab imperitis teneatur

Prawo powinno być zwięzłe, aby łatwiej mogli je zapamiętać ci, którzy go nie znają (niedoświadczeni)

 

Leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt

Prawo stawia dobro ogółu ponad dobrem jednostki

 

Lex iubet ea, quae facienda sunt prohibetque contraria

Prawo nakazuje to, co należy czynić i zakazuje rzeczy przeciwnych

 

Lex iusta libertati, aequalitati et fraternitati praesidio est

Sprawiedliwe prawo stoi na straży wolności, równości i braterstwa

 

Lex lege tollitur

Ustawa uchylana jest ustawą (Ustawę uchyla się ustawą)

 

Lex non ob ligat nisi promulgata

Ustawa nie obowiązuje, jeśli nie została ogłoszona

 

Lex posterior derogat (legi) priori

Ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą

 

Lex posterior generalis non derogat legi priori (anteriori) speciali

Ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla ustawy wcześniejszej szczególnej

 

Lex specialis derogat ( legi ) generali

Ustawa szczególna zmienia działanie prawa (ustawy) ogólnej

 

Lex superior derogat legi inferiori

Ustawa wyższej rangi uchyla ustawę niższej rangi

 

Lex prospicit non respicit

Ustawa patrzy naprzód, a nie wstecz

 

Lex retro non agit

Prawo nie działa wstecz

 

Liberae sunt nostrae coitationes

Wolne są nasze myśli

 

Libertas est inaestimabilis

Wolności nie da się oszacować (w pieniądzach?), jest bezcenna

 

Libertas est potestas faciendi id, quod iure licet

Wolność jest to możliwość czynienia tego, co prawie wolno

 

Magistratum legem esse loquentem, legem autem mutum magistratum ( recte dici potest )

(Z całą słusznością można powiedzieć, że) urzędnik jest mówiącym prawem, prawo zaś niemym urzędnikiem

 

Male iure nostro uti non debemus

Nie powinniśmy czynić ze swego prawa złego użytku

 

Manifesta non egent probatione ( Manifestum non eget probatione )

(To, co) oczywiste nie wymaga dowodu

 

Maximum ius saqepe maxima ( est ) iniuria

Najwyższe prawo często bywa największą niesprawiedliwością (Zbyt surowe stosowanie prawa prowadzi często do niesprawiedliwości)

 

Melior ( tutiorque est ) certa pax sperata victoria

Lepszy (i bezpieczniejszy jest) pewny pokój niż oczekiwane zwycięstwo

 

Mora trahit periculum

Zwłoka pociąga za sobą ryzyko (zwiększa odpowiedzialność dłużnika)

 

Multa scelera legem et iudicem effugiunt

Wiele zbrodni uchodzi przed prawem i sędzią

 

Ne bis in idem procedatur (... procedamus )

Nie należy rozstrzygać (nie rozstrzygajmy) dwa razy w tej samej sprawie

 

Ne eat iudex ultra petia partium

Niech sędzia nie wychodzi poza żądanie stron

 

Neminem laedit, qui suo iure utitur ( Qui iure suo utitur, neminem laedit )

Nikogo nie krzywdzi ten, kto korzysta ze swego prawa

 

Nemo debet lucrari ex alieno damno

Nikt nie może wzbogacać się z cudzej szkody

 

Nemo ex suo delicto meliorem suam condicionem facere potest

Nikt nie może poprzez własny występek (delikt) uczynić lepszym swego położenia

 

Nemo plus iuris alium transferre potest, quam ipse habet

Nikt nie może przenieść na drugiego więcej prawa niż sam posiada

 

Nemo iudex idoneus in propria causa

Nikt nie jest odpowiednim sędzią we własnej sprawie

 

Nemo pro parte intestatus decedere potest

Nikt nie może umrzeć częściowo z testamentem, częściowo bez testamentu

 

Nemo testis idoneus in propria causa

Nikt nie jest odpowiednim świadkiem we własnej sprawie

 

Nervus belli pecunia ( est )

Nerwem wojny (jest) pieniądz

 

Nihil probat, qui nimium probat

Nie udowadnia niczego, kto dowodzi zbyt wiele

 

Non numeranda, sed ponderanda sunt argumenta

Argumenty należy oceniać nie wedle ich liczby, a wagi

 

Non omne licitum honestum est

Nie wszystko co dozwolone jest godziwe

 

Nulla poena sine culpa

Nie ma kary bez winy

 

Nulla poena sine lege

Nie ma kary bez ustawy

 

Nullum crimen sine lege

Nie ma przestępstwa bez ustawy (na każde przewinienie powinna być odpowiednia ustawa)

 

Nullum crimen sine culpa

Nie ma przestępstwa bez winy

 

Omne nimium nocet

Każdy nadmiar szkodzi

 

Pacta sunt servanda

Umów należy dotrzymywać

 

Parvi sunt foris arma, nisi est consilium domi

Mało wart oręż poza granicami, jeśli brak rządu w kraju (w domu)

 

Pax vel iniusta utilior est quam iustissimum bellum

Pokój nawet niesprawiedliwy jest pożyteczniejszy niż niesprawiedliwa wojna

 

Periculum in mora

Niebezpieczeństwo w zwłoce

 

Poena constituitur in emendationem hominum

Kara ustanowiona jest w celu poprawienia ludzi

 

Pciples mortales, res publica aeterna

Władcy śmiertelni, państwo wieczne

 

Probatio vincit praesumptionem

Dowód obala domniemanie

 

Prohibenda est ira in puniendo

Przy wymierzeniu kary należy powściągnąć gniew

 

Qui curat, non curatur

Kto (sam) podlega pieczy, nie może sprawować opieki (nad inną osobą)

 

Qui peccet ebrius, laut sobrius

Kto grzeszy będąc pijany, niech płaci trzeźwy

 

Quisque praesumitur bonus, donec probetur contrarium

Domniemywa się, że każdy działa w dobrej wierze (uchodzi za prawego), dopóki nie udowodni (mu) się czegoś przeciwnego

 

Qui tacet, consentire videtur

Kto milczy, ten zdaje się zgadzać

 

Quod ab initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere

To, co od początku jest wadliwe, nie może być uzdrowione z upływem czasu

 

Quod non est in actis, non est in mundo

Czego nie ma w aktach, nie ma na świecie (jest bez znaczenia dla sędziego)

 

Quod differtur, non aufertur

Co się odwlecze to nie uciecze

 

Ratio ( legis ) est anima legis

Uzasadnienie (podstawa, sens) (ustawy) jest dusza ustawy

 

Res iudicata pro veritate accipitur

Prawomocny wyrok przyjmuje się za prawdę

 

Res nullius cedit primo occupanti

Rzecz niczyja staje się własnością tego, który ja pierwszy zagarnął (zawłaszczył)

 

Salus rei publicae suprema lex esto

Dobro Rzeczypospolitej niech będzie najwyższym prawem

 

Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem

Znajomość praw polega nie na pamiętaniu ich dosłownie, ale na umiejętności stosowania ich sensu (treści i mocy prawnej)

 

Semel heres semper heres

Kto raz zostanie dziedzicem pozostaje nim na zawsze

 

Sententia facit ius

Prawomocny wyrok stanowi prawo (obowiązuje)

 

Societas delinquare non potest

Stowarzyszenie nie może dopuścić się wykroczenia

 

Socii mei socius non est socius meus

Wspólnik mojego wspólnika nie jest moim wspólnikiem

 

Summum ius summa iniuria

Najwyższe prawo (może stać się) najwyższym bezprawiem

 

Superficies solo cedit

To, co jest na powierzchni (przypada właścicielowi) gruntu

 

Tam de se iudex iudicat, quam de reo

Sędzia wydaje wyrok tak co do siebie, jak i co do pozwanego

 

Tres faciunt collegium

Trzy osoby tworzą stowarzyszenie (Trzech stanowi zespół)

 

Testibus, non testimoniis creditur

Należy wierzyć świadkom, a nie (ich) zeznaniem

 

Testis de visu praeponderat aliis

Świadek z widzenia jest więcej wart od innych

 

Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio

Gdzie taki sam sens ustawy (podstawa prawna), tam takie samo postanowienie ustawy (taka sama norma)

 

Ubi est confessio, ibi est remissio

Gdzie jest przyznanie się, tam i przebaczenie

 

Volenti non fit iniuria

Chcącemu nie dzieje się krzywda